TBK 7. Madde- Ismarlanmayan Şeyin Gönderilmesi
“MADDE 7- Ismarlanmamış bir şeyin gönderilmesi öneri sayılmaz. Bu şeyi alan kişi, onu geri göndermek veya saklamakla yükümlü değildir.”
1. Düzenlemenin Hukuki Dayanağı ve Amacı
Türk Borçlar Kanunu’nun 7. maddesi, sözleşme özgürlüğü ve irade serbestisi ilkelerinin doğrudan bir yansıması olarak, kişinin talebi olmaksızın kendisine gönderilen şeylerin hukuki niteliğini düzenlemektedir. Hüküm şu şekildedir:
“Ismarlanmamış bir şeyin gönderilmesi öneri sayılmaz. Bu şeyi alan kişi, onu geri göndermek veya saklamakla yükümlü değildir.”
Bu düzenleme ile kanun koyucu, bireyin iradesi dışında borç altına sokulmasını önlemeyi amaçlamış; özellikle ticari hayatta ve tüketici ilişkilerinde ortaya çıkabilecek kötüye kullanımların önüne geçmeyi hedeflemiştir. Maddenin temelinde, borçlar hukukunun asli prensiplerinden biri olan “karşılıklı ve birbirine uygun irade beyanı olmadan sözleşme kurulamaz” ilkesi yer almaktadır.
2. Öneri Kavramı ve İsmarlanmamış Gönderim
Borçlar hukukunda “öneri”, bir sözleşmenin kurulması amacıyla karşı tarafa yöneltilen ve kabul ile birlikte bağlayıcı hâle gelebilen irade beyanıdır. Oysa ismarlanmamış bir şeyin gönderilmesi hâlinde, muhatabın sözleşme kurmaya yönelik herhangi bir iradesi bulunmamaktadır. TBK m. 7, bu durumu normatif olarak kesin biçimde ortaya koymakta ve gönderme fiilinin hukuken “öneri” niteliği taşımadığını açıkça hükme bağlamaktadır.
Bu yaklaşım, sessizliğin kabul anlamına geleceği yönündeki geleneksel anlayışı bilinçli biçimde reddeder. Bir kişinin kendisine yöneltilmeyen bir hukuki ilişkiye, sırf pasif kalması sebebiyle dâhil edilmesi, irade serbestisi ile bağdaşmaz. Kanun koyucu, bu tür fiilî dayatmaların borç doğurucu sonuç yaratmasını engellemiştir.
3. Alıcının Hukuki Konumu ve Yükümlülüklerin Yokluğu
Maddenin ikinci cümlesi, ilk cümlede ortaya konulan ilkenin doğal sonucunu düzenler: Ismarlanmamış şeyi alan kişi, onu geri göndermek veya saklamakla yükümlü değildir. Bu hüküm, alıcı üzerinde herhangi bir iade borcu, muhafaza yükümlülüğü veya özen borcu doğmadığını ifade eder.
Buna göre alıcı, kendisine gönderilen şeyi elinde tutmak zorunda olmadığı gibi, geri göndermediği için hukuki sorumluluk altına da girmez. Gönderilen şeyin zayi olması, bozulması veya kullanılması da, kural olarak bir tazmin sorumluluğu doğurmaz. Çünkü ortada taraflar arasında kurulmuş bir borç ilişkisi bulunmamaktadır. Bu yönüyle hüküm, borç doğuran fiillerin temelinde iradenin bulunması gerektiğini açık biçimde vurgular.
4. Tüketici İlişkileri ve Ticari Hayat Bakımından Önemi
TBK m. 7, özellikle ticari uygulamalarda ve tüketici ilişkilerinde önemli bir koruma işlevi görmektedir. Uygulamada kimi zaman, kişiye talep etmediği bir ürün gönderilmekte; akabinde bedel talep edilmekte veya iade edilmemesi hâlinde borç doğacağı izlenimi yaratılmaktadır. Bu tür uygulamalar, muhatabı psikolojik baskı altına alarak fiilen borçlu konuma sürüklemeyi amaçlamaktadır.
Kanun koyucu, bu yöntemi daha baştan hukuken etkisiz kılmıştır. Alıcının sessiz kalması ya da gönderilen şeyin fiilen elinde bulunması, kabul anlamına gelmez. Böylece bireyin iradesi dışında bir borç ilişkisine sokulması engellenmekte; hukuki güvenlik ve öngörülebilirlik sağlanmaktadır.
5. Değerlendirme ve Sonuç
TBK m. 7, borçlar hukukunun temel ilkelerinden olan irade serbestisini, günlük hayatta sıkça karşılaşılan fiilî durumlara karşı koruma altına alan işlevsel bir hükümdür. İsmarlanmamış gönderimler yoluyla kişiye borç yüklenmesini engelleyerek hem bireysel özgürlüğü hem de hukuki güvenliği teminat altına almaktadır.
Bununla birlikte, her hukuki düzenlemede olduğu gibi, somut olayın özellikleri ve taraflar arasındaki ilişkinin mahiyeti belirleyici olmaya devam eder. Yanlış bir hukuki değerlendirme, telafisi güç hak kayıplarına yol açabileceğinden, tereddütlü durumlarda sürecin uzman bir hukukçu tarafından değerlendirilmesi, hak kaybı yaşanmaması bakımından her zaman en sağlıklı yol olacaktır.