TBK 4- 5. Madde- Hazır Olanlar ve Hazır Olmayanlar Arasında Süresiz Öneri

“MADDE 4- Kabul için süre belirlenmeksizin hazır olan bir kişiye yapılan öneri hemen kabul edilmezse; öneren, önerisiyle bağlılıktan kurtulur.

Telefon, bilgisayar gibi iletişim sağlayabilen araçlarla doğrudan iletişim sırasında yapılan öneri, hazır olanlar arasında yapılmış sayılır.

MADDE 5- Kabul için süre belirlenmeksizin hazır olmayan bir kişiye yapılan öneri, zamanında ve usulüne uygun olarak gönderilmiş bir yanıtın ulaşmasının beklenebileceği ana kadar, önereni bağlar.

Öneren, önerisini zamanında ulaşmış sayabilir.

Zamanında gönderilen kabul, önerene geç ulaşır ve öneren onunla bağlı olmak istemezse, durumu hemen kabul edene bildirmek zorundadır.”

Süresiz Önerinin Bağlayıcılığı

TBK m. 4 ve 5 Hükümlerinin Sistematik İncelemesi

Sözleşmenin kurulması, taraf iradelerinin karşılıklı ve birbirine uygun biçimde açıklanması ile mümkün olur. Bu sürecin ilk aşamasını oluşturan “öneri”nin (icap) hukuki akıbeti, özellikle önerenin ne kadar süreyle bu irade beyanına bağlı kalacağı sorusu etrafında şekillenir. Türk Borçlar Kanunu, bu noktada zaman unsurunu ve taraflar arasındaki iletişim biçimini esas alan bir ayrım yaparak süresiz öneriyi TBK m. 4 ve 5 hükümleriyle düzenlemiştir. Anılan hükümler, sözleşme özgürlüğü ile hukuki güvenlik arasında denge kurmayı amaçlayan normatif bir çerçeve sunmaktadır.

I. Hazır Olanlar Arasında Süresiz Öneri (TBK m. 4)

TBK m. 4, hazır olanlar arasında yapılan ve kabul için süre belirlenmeyen önerinin hukuki kaderini düzenler. Kanun, yüz yüze iletişimde veya telefon, bilgisayar gibi araçlarla doğrudan iletişimin sağlandığı hâlleri “hazır olanlar arasında” kabul etmektedir. Bu durumlarda öneri, muhatap tarafından hemen kabul edilmezse, öneren önerisiyle bağlı olmaktan kurtulur.

Maddede geçen “hemen” kavramı, mutlak anlamda aniliği ifade etmez. Bu kavram, dürüstlük kuralı çerçevesinde, iletişimin niteliği ve somut olayın koşullarına göre belirlenen makul bir tepki süresini anlatır. Tarafların aynı anda iletişim hâlinde bulunduğu bir ortamda, önerinin belirsiz bir süre boyunca askıda kalması, önerenin hukuki durumunu öngörülemez hâle getirir. Kanun koyucu, bu belirsizliği önlemek amacıyla, muhatabın derhal karar vermemesini, önerenin bağlayıcılıktan kurtulması için yeterli görmüştür.

Bu düzenleme, hazır olanlar arasındaki ilişkilerde ani karar alma gerekliliğini esas alır. Önerenin, karşı tarafın tereddüdü nedeniyle uzun süre bağlı kalması engellenir; böylece sözleşme sürecinde dinamizm ve öngörülebilirlik sağlanır.

II. Hazır Olmayanlar Arasında Süresiz Öneri (TBK m. 5)

TBK m. 5 ise, tarafların aynı anda iletişim hâlinde olmadığı durumlarda yapılan süresiz önerileri düzenler. Mektup, e-posta veya benzeri yollarla yöneltilen öneriler bu kapsamda değerlendirilir. Bu hâlde öneren, zamanında ve usulüne uygun olarak gönderilmiş bir kabul beyanının kendisine ulaşmasının beklenebileceği ana kadar önerisiyle bağlıdır.

Kanun, bu süreyi kesin bir zaman dilimiyle sınırlandırmamış; bunun yerine “makul süre” ölçütünü benimsemiştir. İletişim aracının niteliği, taraflar arasındaki mesafe ve somut olayın özellikleri, bu sürenin belirlenmesinde esas alınacaktır. Böylece muhataba öneriyi değerlendirme ve karar verme imkânı tanınırken, önerenin de belirsiz bir süre boyunca bağlı kalması engellenmektedir.

Maddenin devamında yer alan “Öneren, önerisini zamanında ulaşmış sayabilir” hükmü, önerenin hukuki durumunu öngörülebilir kılmayı amaçlar. Buna karşılık, kabul beyanının zamanında gönderilmiş olmasına rağmen önerene geç ulaşması hâlinde, öneren artık bağlı olmak istemiyorsa, bu durumu derhâl kabul edene bildirmekle yükümlüdür. Bu bildirim yükümlülüğü, dürüstlük kuralının doğrudan bir yansımasıdır. Zira kabul eden, beyanını zamanında göndermekle hukuki güven kazanır ve bu güvenin sessizlik yoluyla bertaraf edilmesi kabul edilemez.

III. Normatif Dengenin Anlamı

TBK m. 4 ve 5 birlikte değerlendirildiğinde, kanunun sözleşmenin kurulması sürecinde zaman unsurunu tesadüfe bırakmadığı görülür. Hazır olanlar arasında ani karar almayı esas alan sistem, hazır olmayanlar arasında ise makul bekleme süresini temel alır. Bu ayrım, modern iletişim araçlarının yaygınlaştığı günümüzde sözleşme özgürlüğünün sağlıklı biçimde işlemesini temin eden işlevsel bir yapı ortaya koymaktadır.

Bir yandan önerenin belirsizlik içinde uzun süre bağlı kalması engellenmekte, diğer yandan muhatabın makul beklentileri korunmaktadır. Bu yönüyle söz konusu hükümler, sözleşme hukukunun temel ilkelerinden olan hukuki güvenlik ve dürüstlük kuralının normatif bir görünümünü oluşturmaktadır.

Sonuç olarak, TBK m. 4 ve 5 hükümleri, sözleşmenin doğum anını belirlerken taraflar arasındaki iletişim biçimini merkeze almakta; ne önerenin belirsizlik içinde uzun süre bağlı kalmasına ne de muhatabın haklı beklentilerinin boşa çıkmasına izin vermektedir. Bununla birlikte, sözleşme sürecinde yapılacak hataların ciddi ve geri dönülmesi güç sonuçlar doğurabileceği unutulmamalıdır. Somut bir uyuşmazlıkta hak kaybı yaşanmaması ve sürecin doğru biçimde yönetilebilmesi için, alanında uzman bir hukukçudan profesyonel destek alınması her zaman en sağlıklı yol olacaktır.