TBK 1. Madde- Sözleşmenin Kurulması- İrade Açıklaması

“MADDE 1- Sözleşme, tarafların iradelerini karşılıklı ve birbirine uygun olarak açıklamalarıyla kurulur.

İrade açıklaması, açık veya örtülü olabilir.”

Türk Borçlar Kanunu Madde 1 Kapsamında Sözleşmenin Kurulması

1. Genel Olarak Sözleşme Kavramı

Sözleşme, borçlar hukukunun temelini oluşturan en önemli hukuki işlemlerden biridir. Günlük hayatta yapılan en basit alışverişten, yüksek meblağlı ticari sözleşmelere kadar sayısız hukuki ilişki, sözleşme yoluyla kurulmaktadır. Bu nedenle sözleşmenin ne şekilde kurulduğu, hangi şartlarda geçerlilik kazandığı ve taraf iradelerinin nasıl değerlendirilmesi gerektiği, borçlar hukukunun merkezinde yer alır.

Türk Borçlar Kanunu’nun 1. maddesi, sözleşmenin kurulmasına ilişkin temel ilkeyi ortaya koymaktadır. Anılan hüküm, sözleşmenin varlığı için taraf iradelerinin karşılıklı ve birbirine uygun şekilde açıklanmasını zorunlu kılarak, sözleşme özgürlüğü ilkesinin de hukuki zeminini oluşturur.

2. TBK Madde 1’in Metni ve Anlamı

Türk Borçlar Kanunu Madde 1’e göre:

“Sözleşme, tarafların iradelerini karşılıklı ve birbirine uygun olarak açıklamalarıyla kurulur.
İrade açıklaması, açık veya örtülü olabilir.”

Bu düzenleme ile kanun koyucu, bir sözleşmenin kurulabilmesi için üç temel unsurun birlikte bulunmasını aramaktadır:

• Tarafların irade açıklamasında bulunması,
• Bu irade açıklamalarının karşılıklı olması,
• İrade açıklamalarının birbirine uygun olması.

Bu unsurlardan herhangi birinin eksikliği halinde, hukuken geçerli bir sözleşmeden söz edilmesi mümkün değildir.

3. İrade Açıklaması Kavramı

İrade açıklaması, kişinin hukuki sonuç doğurmaya yönelik iç iradesini dış dünyaya yansıtmasıdır. Hukuk düzeni, kişinin yalnızca iç dünyasındaki düşüncelerine değil, bu düşüncelerin dışa yansıtılmış haline değer verir. Bu nedenle irade açıklaması, sözleşmenin kurulabilmesi için vazgeçilmez bir unsurdur.

TBK Madde 1’de irade açıklamasının açık veya örtülü olabileceği açıkça belirtilmiştir. Bu ayrım, uygulamada sözleşmelerin kurulma biçiminin değerlendirilmesi açısından büyük önem taşır.

4. Açık İrade Açıklaması

Açık irade açıklaması, kişinin iradesini söz, yazı veya açık davranışlarla tereddüde yer vermeyecek şekilde ortaya koymasıdır. Yazılı sözleşmeler, sözlü anlaşmalar ve elektronik ortamda yapılan açık beyanlar bu kapsama girer.

Örneğin tarafların bir sözleşme metnini imzalaması, bedel ve edimin açıkça belirlenmesi ve bu şartların kabul edildiğinin beyan edilmesi, açık irade açıklamasına tipik bir örnektir. Açık irade açıklamalarında tarafların neyi amaçladığı genellikle net olduğundan, uyuşmazlık ihtimali daha düşüktür.

5. Örtülü (Zımni) İrade Açıklaması

Örtülü irade açıklaması ise kişinin iradesini doğrudan ifade etmeksizin, davranışlarıyla ortaya koymasıdır. Kişinin davranışı, hayatın olağan akışı içinde belirli bir hukuki sonucu isteme anlamına geliyorsa, bu durum örtülü irade açıklaması olarak kabul edilir.

Günlük hayatta sıkça karşılaşılan birçok sözleşme, örtülü irade açıklamasıyla kurulmaktadır. Bir toplu taşıma aracına binilmesi, marketten ürün alınıp kasaya gidilmesi veya bir otoparka araç bırakılması gibi durumlarda taraflar arasında yazılı veya sözlü bir anlaşma yapılmamakta; ancak davranışlar sözleşme iradesini açıkça ortaya koymaktadır.

6. Karşılıklılık İlkesi

TBK Madde 1 uyarınca sözleşmenin kurulabilmesi için irade açıklamalarının karşılıklı olması gerekir. Bu durum, en az iki tarafın bulunmasını ve tarafların birbirlerine yönelmiş irade açıklamaları yapmasını ifade eder.

Tek taraflı irade açıklamaları kural olarak sözleşme doğurmaz. Bir kişinin tek başına bir irade ortaya koyması, karşı tarafça kabul edilmedikçe sözleşme kurulmuş sayılmaz. Bu ilke, sözleşmelerin karşılıklı borç ve yükümlülük doğuran hukuki işlemler olmasının doğal bir sonucudur.

7. İrade Açıklamalarının Birbirine Uygun Olması

Sözleşmenin kurulması için irade açıklamalarının yalnızca karşılıklı olması yeterli değildir; aynı zamanda birbirine uygun olması da gerekir. Tarafların aynı hukuki sonuca yönelmiş olmaları zorunludur.

Taraflardan birinin satış, diğerinin bağış iradesi taşıması veya bedel konusunda farklı düşünceler içinde olması halinde, irade uyuşması bulunmadığından sözleşme kurulmuş sayılmaz. Bu durum uygulamada “irade uyuşmazlığı” olarak karşımıza çıkar ve sözleşmenin geçerliliğini doğrudan etkiler.

8. TBK Madde 1’in Uygulamadaki Önemi

TBK Madde 1, yalnızca sözleşmenin tanımını yapmakla kalmaz; aynı zamanda uyuşmazlıkların çözümünde temel referans noktasıdır. Taraflar arasında bir sözleşmenin var olup olmadığı, çoğu zaman bu madde çerçevesinde değerlendirilir.

Özellikle yazılı sözleşmenin bulunmadığı veya sözleşme şartlarının tartışmalı olduğu durumlarda, tarafların davranışları, beyanları ve olayın bütünlüğü dikkate alınarak irade açıklamalarının varlığı ve uyumu tespit edilmeye çalışılır.

9. Sonuç ve Değerlendirme

Türk Borçlar Kanunu Madde 1, sözleşmeler hukukunun temel taşı niteliğindedir. Sözleşmenin kurulması için taraf iradelerinin karşılıklı ve birbirine uygun şekilde açıklanmasını zorunlu kılarak, hukuki güvenliği sağlamayı amaçlar. Açık veya örtülü irade açıklamaları sayesinde, günlük hayattaki sayısız hukuki ilişki hukuk düzeni içinde geçerlilik kazanır.

Ancak her somut olayda irade açıklamalarının varlığı, kapsamı ve birbirine uygunluğu dikkatle değerlendirilmelidir. Zira sözleşmeler hukukunda yapılacak hatalar, taraflar açısından ciddi ve geri dönülmesi güç sonuçlar doğurabilir. Bu nedenle sözleşme ilişkilerinde ve hukuki uyuşmazlıklarda, somut olayın özelliklerine göre uzman bir hukukçudan destek alınması her zaman önem arz etmektedir.