TMK 989. Madde- Kaybedilen veya Çalınan Eşya Bakımından

Giriş

Türk Medeni Kanunu’nun 989. maddesi, taşınır mülkiyetine ilişkin özel bir dava türünü düzenlemektedir: “taşınır davası”. Bu hüküm, zilyetliğini iradesi dışında kaybeden kişilere, malını geri alma imkânı tanırken; aynı zamanda iyiniyetli üçüncü kişilerin haklarını da korumaktadır. Böylece, eşya hukukunun en temel ilkelerinden biri olan mülkiyet hakkının korunması ile ticaret hayatındaki güvenin sağlanması arasında bir denge kurulmaktadır.

Madde Metni

TMK m. 989:
“Taşınırı çalınan, kaybolan ya da iradesi dışında başka herhangi bir şekilde elinden çıkan zilyet, o şeyi elinde bulunduran herkese karşı beş yıl içinde taşınır davası açabilir.
Bu taşınır, açık artırmadan veya pazardan ya da benzeri eşya satanlardan iyiniyetle edinilmiş ise; iyiniyetli birinci ve sonraki edinenlere karşı taşınır davası, ancak ödenen bedelin geri verilmesi koşuluyla açılabilir.
Diğer konularda iyiniyetli zilyedin haklarına ilişkin hükümler uygulanır.”

1. Taşınır Davasının Hukuki Niteliği

1.1. Tanımı

Taşınır davası, zilyetliğini iradesi dışında kaybeden kimsenin, eşyanın aynını geri almak amacıyla açtığı bir aynî davadır. Bu dava, mülkiyet hakkının korunmasına yöneliktir ve davacı, eşyayı kim elinde bulunduruyorsa ona karşı açabilir.

1.2. Şartları

1. Eşya taşınır olmalıdır.
2. Zilyetliğin irade dışı kaybı söz konusu olmalıdır (çalınma, kaybolma, gasp gibi).
3. Davanın beş yıl içinde açılması gerekir.

1.3. Süre

Kanun koyucu beş yıllık hak düşürücü süre öngörmüştür. Bu süre sonunda dava hakkı sona erer, yani eşyanın aynen iadesi artık istenemez.

2. Zilyetliğin İrade Dışı Kaybı

Madde üç temel hal saymıştır:

• Çalınma: Mal sahibinin veya zilyedin rızası olmadan, hukuka aykırı biçimde eşyanın elinden alınması.
• Kaybolma: Eşyanın sahibinin bilgisi dışında kaybolması veya düşürülmesi.
• İrade dışı çıkma: Yukarıdakiler dışında, zilyedin rızası dışında eşyanın elinden çıkması (örneğin gasp, unutma).

Burada önemli olan, zilyedin iradesinin bulunmamasıdır. Eğer zilyet kendi rızasıyla malı devretmişse, bu madde kapsamında taşınır davası açılamaz.

3. İyiniyetli Edinim ve İstisnalar

Kanun, iyiniyetli üçüncü kişileri de koruma altına almıştır.

• Eğer eşya açık artırma, pazar veya benzeri eşya satanlardan alınmışsa; bu durumda davacı, malı geri almak istiyorsa alıcıya ödediği bedeli iade etmek zorundadır.
• Böylece, ticaret hayatının güvenliği sağlanmış olur. Pazardan alışveriş yapan kişilerin, satın aldıkları malların kaynağını her defasında araştırmak zorunda kalmamaları için bu düzenleme yapılmıştır.

Bu düzenleme, Roma Hukuku’ndan günümüze taşınmış köklü bir ilkedir: “emtiada güven ilkesi”.

4. Beş Yıllık Hak Düşürücü Sürenin Önemi

Kanun, süreye büyük önem atfetmiştir.

• Beş yıl sonunda taşınır davası açılamaz.
• Ancak bu, mülkiyet hakkının tümden sona erdiği anlamına gelmez; yalnızca eşyayı aynen geri isteme hakkı ortadan kalkar.
• Beş yılın geçmesiyle, iyiniyetli edinimle mülkiyetin kazanılması kesinlik kazanır.

5. İyiniyetli Zilyedin Hakları

Maddenin son fıkrasında şu hüküm yer almaktadır:
“Diğer konularda iyiniyetli zilyedin haklarına ilişkin hükümler uygulanır.”

Bu ifade, TMK m. 988 ve 990 ile bağlantılıdır.

• TMK m. 988: İyiniyetli edinim.
• TMK m. 990: İyiniyetli zilyedin korunması.

Dolayısıyla, taşınır davası açılsa bile iyiniyetli üçüncü kişilerin korunmasına öncelik verilmiştir.

6. Uygulamada Karşılaşılan Sorunlar

1. Hangi satışlar “benzeri eşya satanlar” kapsamına girer?
   • Pazar, mağaza, müzayede salonu gibi yerler kapsama alınır.
   • İnternet üzerinden yapılan satışlar da günümüzde bu kapsamda değerlendirilmektedir.
2. Beş yıllık süre nasıl hesaplanır?
   • Eşyanın elden çıktığı tarihten itibaren işlemeye başlar.
3. Bedelin iadesi nasıl yapılır?
   • Davacı, iyiniyetli alıcının ödediği bedeli geri vermek zorundadır. Ancak alıcı, malın değerini ispat etmekle yükümlüdür.

7. Öğreti ve Uygulamadaki Görüşler

• Bir kısım yazarlar, maddenin ticari hayatı koruma amacıyla getirilmiş olduğunu ve bu nedenle “pazar istisnası”nın geniş yorumlanması gerektiğini savunmaktadır.
• Diğer görüş ise, mülkiyet hakkını daha güçlü korumak adına bu istisnanın dar yorumlanması gerektiği yönündedir.

8. Karşılaştırmalı Hukuk

• Alman Medeni Kanunu (BGB) § 935: Çalınan, kaybolan veya irade dışı çıkan malların iyiniyetli edinimini engeller; fakat açık artırma ve pazar satışlarında istisna tanır.
• İsviçre Medeni Kanunu (ZGB) Art. 934: Türk Medeni Kanunu’nun kaynağıdır; büyük ölçüde aynı hükümleri içerir.

Sonuç

TMK m. 989, mülkiyet hakkının korunması ile iyiniyetli üçüncü kişilerin korunması arasındaki hassas dengeyi sağlamaktadır.

• Malını iradesi dışında kaybeden kişiye, taşınır davası açma imkânı tanınırken;
• İyiniyetle edinim yapan kişilerin de mağdur olmaması için pazardan veya açık artırmadan alınan mallarda bedel iadesi şartı getirilmiştir.
• Beş yıllık süre, hukuki istikrarı ve güveni tesis eden en önemli sınırlamadır.

Bu düzenleme sayesinde hem bireylerin mülkiyet hakkı korunmakta, hem de ticari hayatın güvenliği teminat altına alınmaktadır.