TMK 973. Madde- Zilyetlik

“Madde 973- Bir şey üzerinde fiilî hâkimiyeti bulunan kimse onun zilyedidir.
Taşınmaz üzerindeki irtifak haklarında ve taşınmaz yüklerinde hakkın fiilen kullanılması
zilyetlik sayılır.”

Giriş

Türk Medeni Kanunu’nun 973. maddesi, eşya hukukunun en temel kavramlarından biri olan zilyetlik kurumunu tanımlamaktadır. Bu madde, yalnızca taşınır mallar üzerinde fiilî hâkimiyetin kime ait olduğunu değil, taşınmaz üzerindeki irtifak hakları ve taşınmaz yükleri açısından da zilyetliği düzenlemesi bakımından son derece önemlidir. Zilyetlik, mülkiyet hakkının göstergesi olmasa da fiilî hâkimiyet ilişkisini koruma altına aldığı için hem medeni hukuk hem de kamu düzeni bakımından büyük önem arz eder.

Madde Metni

TMK m. 973:
“Bir şey üzerinde fiilî hâkimiyeti bulunan kimse onun zilyedidir.
Taşınmaz üzerindeki irtifak haklarında ve taşınmaz yüklerinde hakkın fiilen kullanılması zilyetlik sayılır.”

Bu hüküm, zilyetliğin temel esaslarını ortaya koymakta ve kapsamını genişletmektedir.

Zilyetlik Kavramı ve Unsurları

1. Tanım

Zilyetlik, bir eşya üzerinde doğrudan veya dolaylı şekilde fiilî hâkimiyet kurulmasıdır. Burada eşyanın kimin mülkiyetinde olduğundan ziyade, kim tarafından fiilen kullanıldığı önemlidir.

2. Unsurlar

• Fiilî hâkimiyet (corpus): Eşya üzerinde fiilen tasarruf edebilme imkânı.
• Zilyet olma iradesi (animus possidendi): Kişinin eşyayı kendi hakimiyetinde tutma iradesi.

Bu iki unsur birleştiğinde zilyetlik doğar. Ancak bazı durumlarda fiilî hâkimiyet irade unsuru olmadan da zilyetlik kabul edilebilir (örneğin, irtifak hakkının kullanılması).

Zilyetliğin Türleri

1. Doğrudan zilyetlik: Eşyayı bizzat elinde bulunduran kişi (örneğin kiracının evi fiilen kullanması).
2. Dolaylı zilyetlik: Zilyetliğin bir başkası aracılığıyla sürdürülmesi (örneğin mal sahibinin eşyayı kiraya vermesi).
3. Asli zilyetlik: Zilyetliğin bir hakka dayanarak kullanılması.
4. Feri zilyetlik: Başkasının hakkına bağlı olarak kullanılan zilyetlik (örneğin kiracının durumu).
5. Bağımsız zilyetlik: Kendi nam ve hesabına zilyetlik.
6. Bağımlı zilyetlik: Başkası adına ve onun talimatıyla zilyetlik.

Zilyetliğin Mülkiyet Hakkından Farkı

• Mülkiyet, hukuki hak; zilyetlik ise fiilî durumdur.
• Malik her zaman zilyet olabilir; ancak her zilyet malik değildir.
• Kiracılar, rehin alanlar, emanetçiler, mülkiyet hakkına sahip olmaksızın zilyet olabilirler.
• TMK m. 985 gereğince, zilyet olan kişi aynı zamanda malik kabul edilir. Bu karine, özellikle taşınır mallarda büyük önem taşır.

İrtifak Hakları ve Taşınmaz Yüklerinde Zilyetlik

TMK m. 973’ün ikinci cümlesi, zilyetliğin kapsamını genişletmektedir.

• İrtifak hakları: Örneğin, bir kişinin komşu arazide geçit hakkını fiilen kullanması. Bu durumda, hakkın fiilen kullanılması zilyetlik olarak kabul edilir.
• Taşınmaz yükleri: Örneğin, bir taşınmazın maliki, başka bir taşınmazın ihtiyaçlarını karşılamak için ürün vermekle yükümlü olabilir. Bu yükümlülüğün fiilen yerine getirilmesi, zilyetlik doğurur.

Zilyetliğin Hukuki Sonuçları

1. Mülkiyet Karinesi: TMK m. 985 gereği, bir taşınırın zilyedi onun maliki sayılır.
2. Zilyetliğin Devri: Taşınır mülkiyetinin devri için zilyetliğin devri zorunludur (TMK m. 763).
3. Korunma Hakkı: Zilyetlik, haksız saldırılara karşı korunur. Zilyetliğin korunmasına ilişkin hükümler TMK m. 981 ve devamında düzenlenmiştir.
4. Ceza Hukukunda Önemi: Zilyetlik, hırsızlık ve mala zarar verme suçlarının tespitinde belirleyicidir.

Zilyetliğin Korunması (TMK m. 981 ve Devamı)

• Kuvvet kullanma hakkı (TMK m. 981): Zilyet, gasp veya saldırıya karşı derhal ve orantılı şekilde kuvvet kullanabilir.
• Zilyetlik davası (TMK m. 982): Haksız şekilde elinden alınan eşyanın iadesi için açılır.
• Saldırının önlenmesi davası (TMK m. 983): Saldırının önlenmesi ve devam eden saldırının durdurulması için açılır.

Bu davalar, zilyetliğin hukuka uygun olup olmadığına bakılmaksızın açılabilir. Yani haksız zilyet dahi hukuken korunur. Bu düzenleme, kamu düzenini sağlamak ve kaotik durumları önlemek için getirilmiştir.

Zilyetliğin Devri ve Sona Ermesi

1. Devri:
   • Teslim ile (örneğin eşyanın fiilen verilmesi).
   • Teslimsiz devir yöntemleri ile (örneğin kısa elden teslim, zilyetliğin havalesi ve emtiayı temsil eden senetlerin devri).
2. Sona Ermesi:
   • Fiilî hâkimiyetin kaybı.
   • Zilyet olma iradesinin sona ermesi.
   • Başkasının fiilî hâkimiyet kurması.

İyi Niyetli ve Kötü Niyetli Zilyetlik

• İyi niyetli zilyet: Hakkı olmadığı halde hakkı olduğunu sanarak zilyet olan kişidir. İyi niyetli zilyet, çoğu zaman korunur ve ürünlerden yararlanma hakkı vardır.
• Kötü niyetli zilyet: Hakkı olmadığını bilerek zilyet olan kişidir. Bu durumda ürünleri iade etmek ve haksız kullanımın sonuçlarını tazmin etmekle yükümlüdür.

Uygulamadaki Örnekler

• Bir evde oturan kiracı doğrudan zilyettir; ev sahibi ise dolaylı zilyettir.
• Bir çiftçinin komşu araziden su kullanması, kaynak hakkı zilyetliğidir.
• Elinde başkasının telefonunu bulunduran kişi, malik olmasa da zilyettir.

Değerlendirme ve Sonuç

Türk Medeni Kanunu’nun 973. maddesi, zilyetliğin yalnızca mülkiyete bağlı olmayıp, irtifak hakları ve taşınmaz yükleri açısından da doğabileceğini ortaya koyarak geniş bir uygulama alanı tanımlamıştır. Bu hükümle birlikte:

• Zilyetliğin yalnızca fiilî hâkimiyet ilişkisine dayalı olduğu,
• Hukuki korumadan bağımsız şekilde güvence altına alındığı,
• Toplumsal düzenin korunması için zilyetlik davalarının hayati öneme sahip olduğu,
• Mülkiyetin devri ve hakların korunmasında zilyetliğin vazgeçilmez bir unsur olduğu görülmektedir.