TMK 565. Madde- Tenkise Tabi Sağlararası Kazandırmalar

“Madde 565- Aşağıdaki karşılıksız kazandırmalar, ölüme bağlı tasarruflar gibi tenkise
tâbidir:

Mirasbırakanın, mirasçılık sıfatını kaybeden yasal mirasçıya miras payına mahsuben
yapmış olduğu sağlararası kazandırmalar, geri verilmemek kaydıyla altsoyuna malvarlığı devri
veya borçtan kurtarma yoluyla yaptığı kazandırmalar ya da alışılmışın dışında verilen çeyiz ve
kuruluş sermayesi,

Miras haklarının ölümden önce tasfiyesi maksadıyla yapılan kazandırmalar,

Mirasbırakanın serbestçe dönme hakkını saklı tutarak yaptığı bağışlamalar ve
ölümünden önceki bir yıl içinde âdet üzere verilen hediyeler dışında yapmış olduğu bağışlamalar,

Mirasbırakanın saklı pay kurallarını etkisiz kılmak amacıyla yaptığı açık olan
kazandırmalar.”

1. Giriş

Türk Medeni Kanunu (TMK) sistemi içinde, miras hukukunun temel taşlarından biri, saklı paylı mirasçıların haklarının korunmasıdır. Mirasbırakanın, sağlığında yaptığı bazı kazandırmalar, ölüme bağlı tasarruflardan farksız sonuçlar doğurabilir ve saklı paylı mirasçının haklarını zedeleyebilir. Bu bağlamda TMK m.565, bazı sağlararası kazandırmaların tenkise tabi tutulabileceğini düzenleyerek saklı pay sisteminin arkasındaki dengeyi koruma amacı güder.

Bu makale kapsamında, TMK m.565 çerçevesinde düzenlenen dört ayrı kazandırma türü detaylı biçimde incelenecek; bu hükmün amacı, uygulama alanı, sınırlamaları, Yargıtay kararları ışığında yorumları ve hukuki sonuçları ayrıntılı şekilde analiz edilecektir.

2. TMK m.565’in Amacı ve Hukuki Niteliği

TMK m.565, mirasbırakanın ölümünden önce yaptığı bazı sağlararası kazandırmaları, ölüme bağlı tasarruflar gibi işlem görmeye zorlar. Çünkü bu işlemler, mirasçıların saklı paylarını dolanma amacı güdebilir veya mirasın doğal dağılımını bozabilir. Bu madde sayesinde mirasçılar, mirasbırakanın sağlığında yaptığı bazı hileli veya hakkaniyetsiz kazandırmalara karşı tenkis davası açma hakkına sahip olurlar.

a. Tenkis Kavramı

Tenkis, saklı payı zedeleyen kazandırmaların saklı pay oranında iptali veya iadesi anlamına gelir. Ancak tenkis sadece ölüme bağlı tasarruflara karşı değil, kanunda öngörülen hallerde sağlararası kazandırmalara karşı da uygulanabilir. TMK m.565 bu noktada önemlidir.

3. TMK m.565 Kapsamında Tenkise Tabi Sağlararası Kazandırma Türleri

3.1. Altsoya Geri Verilmemek Kaydıyla Yapılan Malvarlığı Devri ve Diğer Kazandırmalar (m.565/1)

a. Miras Payına Mahsuben Yapılan Kazandırmalar

Mirasbırakanın, mirasçılık sıfatını kaybeden bir yasal mirasçısına, miras payına mahsuben yaptığı sağlararası kazandırmalar tenkise tabi tutulur. Burada dikkat çeken husus, kazandırmanın mirasçılık sıfatını kaybetmiş kişiye yapılmasıdır. Bu mirasçı, örneğin mirastan çıkarılmış olabilir.

b. Altsoya Geri Verilmemek Kaydıyla Yapılan Kazandırmalar

Altsoya (çocuklara, torunlara) yapılan ve geri verilmemek kaydıyla yapılan devralar, mirastan pay verilmesi gibi bir anlam taşırsa, tenkise tabi tutulabilir. Özellikle tapu devri şeklindeki temlikler bu kapsama girer.

c. Alışılmışın Dışında Çeyiz ve Kuruluş Sermayesi

Yargıtay içtihatları doğrultusunda, toplumda olağan dışı değer taşıyan çeyiz, düğün hediyesi, kuruluş sermayesi gibi kazandırmalar da bu hüküm kapsamına alınmıştır.

3.2. Miras Hakkının Ölümden Önce Tasfiyesi Amacıyla Yapılan Kazandırmalar (m.565/2)

Mirasbırakanın, bir mirasçısıyla yaptığı kazandırmanın miras hakkının tasfiyesi amacı taşıması halinde bu kazandırma da tenkise tabidir. Buradaki amaç, bir mirasçıya sağlığında mal vererek onu mirastan “çıkmış” gibi göstermektir.

Örnek: Baba, oğluna “artık senden bana bir şey düşmez” diyerek büyük miktarda gayrimenkul devrederse ve bu sırada diğer çocuklarına herhangi bir kazandırma yapmazsa, bu işlem ölüm sonrası dağılımı etkiler.

3.3. Geri Alma Hakkı Saklı Tutulan Bağışlamalar ve Son Yıl Bağışları (m.565/3)

a. Dönme (geri alma) hakkı saklı tutularak yapılan bağışlamalar

Bağışlayan kişinin bağışladığı mal üzerinde dönme hakkını saklı tutması, bu bağışlamanın geçici veya şartlı olduğunu gösterebilir. Bu gibi işlemler de mirasçılar açısından tenkise konu edilebilir.

b. Ölümden Önceki Bir Yıl İçinde Yapılan Bağışlar

Kanun burada bir zaman sınırı getirir. Mirasbırakanın ölümünden önceki bir yıl içinde yaptığı bağışlar, “âdet üzere verilen hediyeler” hariç olmak üzere, tenkise tabidir.

3.4. Saklı Payı Bertaraf Etme Kastıyla Yapılan Açık Kazandırmalar (m.565/4)

Bu bentte, kast unsuru önemlidir. Eğer mirasbırakan, saklı paylı mirasçıların haklarını etkisiz kılmak amacıyla kazandırmalarda bulunmuşsa, bu açık irade gösteren işlemler, doğrudan tenkise tabidir.

Örnek: Tüm malvarlığını bir derneğe bağışlayan mirasbırakanın, çocuklarını mirastan dışlamayı hedeflediği açıkça anlaşılıyorsa, bu kazandırma tenkise tabi tutulabilir.

4. Tenkise Tabi Kazandırmalarda Usul ve Davacı Taraflar

a. Tenkis Davasını Kim Açabilir?

Tenkis davası yalnızca saklı pay sahibi mirasçılar tarafından açılabilir. Yasal mirasçı olunsa bile saklı pay hakkı yoksa tenkis talep edilemez.

b. Dava Süresi

Tenkis davası, mirasbırakanın vefatından sonra;

• Bir yıl içinde, saklı payın ihlal edildiğini ve ihlalin kapsamını öğrendikten itibaren,
• Her hâlükârda tasarruf tarihinden itibaren on yıl içinde açılmalıdır (TMK m.571).

5. Yargıtay Kararlarında Tenkise Tabi Sağlararası Kazandırmalar

Yargıtay, TMK m.565 kapsamında birçok içtihat geliştirmiştir. Özellikle son yıl bağışları, altsoya yapılan yüksek değerli devirler ve kast unsuru içeren işlemler hakkında çok sayıda karar mevcuttur.

6. Uygulamada Karşılaşılan Sorunlar ve Çözüm Önerileri

• Kazandırmanın bağış mı satış mı olduğu konusunda uyuşmazlıklar sık yaşanır. Noter düzenlemesi olsa bile fiilen bedelsizse bağış sayılabilir.
• Kast unsuru, delillendirilmesi zor olduğu için çoğu zaman tanık anlatımları ve hayatın olağan akışı üzerinden çıkarımla değerlendirilmektedir.
• Tenkise tabi bağışın değer tespiti zamanaşımı süresi ve ekonomik değişkenler nedeniyle zorlayıcı olabilir.

7. Sonuç

TMK m.565, mirasbırakanın sağlığında yaptığı bazı kazandırmaları ölüme bağlı tasarruf gibi işlem görmeye zorlayarak, saklı pay sistemini korumaya yönelik güçlü bir koruma mekanizması sunar. Bu düzenleme sayesinde mirasbırakanın miras hakkını etkisiz hale getirmesi, çeşitli yollardan dolanması sınırlandırılmıştır.

Uygulamada ise bu kazandırmaların bağış mı yoksa satış mı, alışılmış mı yoksa olağan dışı mı, kast içeren mi yoksa sıradan mı olduğunun tespiti büyük önem arz etmektedir. Yargıtay kararları da bu sınırların belirlenmesinde belirleyici rol oynamaktadır.

UYARI: Bu yazı yalnızca bilgilendirme amaçlıdır. Miras hukuku son derece karmaşık ve hata kaldırmaz nitelikte bir alandır. Uygulamada yaşanabilecek hak kayıplarının önüne geçilmesi adına mutlaka bir miras hukuku uzmanı avukata danışılması gerekmektedir.